Η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν αρνείται ότι η χριστιανική τέχνη υιοθέτησε καλλιτεχνικά στοιχεία, μορφές και τεχνικές από την ελληνιστική και ελληνορωμαϊκή παράδοση.
Ωστόσο, η θεολογική δικαιολόγηση αυτής της υιοθέτησης δεν θεωρείται «αντιγραφή», αλλά μετουσίωση (μεταμόρφωση) και αγιασμός της ύλης και της τέχνης.
Συγκεκριμένα, η Ορθοδοξία δικαιολογεί αυτή την πρακτική με τους εξής τρόπους:
Το βασικό θεολογικό επιχείρημα (που επικράτησε μετά την Εικονομαχία) είναι ότι αφού ο Θεός έγινε άνθρωπος (ενσαρκώθηκε), μπορεί πλέον να απεικονιστεί.
Η χρήση τεχνικών από την ελληνιστική τέχνη (π.χ. φωτοστέφανο, φυσιοκρατική απόδοση) δεν αποδίδει την θεία φύση, αλλά την ανθρώπινη υπόσταση που προσέλαβε ο Χριστός.
Οι Πατέρες της Εκκλησίας θεωρούσαν ότι η ομορφιά και η τέχνη του αρχαίου κόσμου ήταν «σπέρματα αληθείας» (λόγος σπερματικός) που έπρεπε να υπηρετήσουν τον αληθινό Θεό.
Έτσι, το ελληνιστικό στυλ υιοθετήθηκε, αλλά απογυμνώθηκε από το ειδωλολατρικό του περιεχόμενο.
Η Εκκλησία χρησιμοποίησε την ανεπτυγμένη ελληνιστική τεχνοτροπία για να διδάξει το χριστιανικό δόγμα σε ανθρώπους που δεν ήξεραν να διαβάζουν.
Η Ορθοδοξία διαχωρίζει την εικόνα (που τιμάται και αναφέρεται στο πρόσωπο του Αγίου) από το αρχαίο είδωλο (που θεωρούνταν ότι κατοικείται από τον θεό).
Ο Καλός Ποιμένας (Χριστός) βασίζεται στην εικόνα του Ερμή ή άλλων νεαρών βοσκών της ελληνιστικής τέχνης.
Ο Χριστός Παντοκράτωρ δανείζεται στοιχεία από την απεικόνιση του Διός ή του Σέραπι.
Η Παναγία Βρεφοκρατούσα (Ισις και Ώρος).
Εν κατακλείδι, η Ορθοδοξία θεωρεί ότι η τέχνη της ελληνιστικής περιόδου ήταν ένα εργαλείο, το οποίο η Εκκλησία "βάπτισε" για να εκφράσει την νέα, πνευματική πραγματικότητα.
Είναι συναρπαστικό το πώς η Ορθοδοξία ενσωμάτωσε την αρχαία κληρονομιά, μετατρέποντας την αισθητική των «ειδώλων» σε θεολογικά εργαλεία.
Ας δούμε πιο αναλυτικά τα σημεία:
1. Πώς ο Δίας έγινε Παντοκράτωρ
Η μετάβαση από τον ένθρονο Δία στον ένθρονο Χριστό δεν ήταν απλή αντιγραφή, αλλά μια προσπάθεια απόδοσης της θεϊκής εξουσίας με οπτικούς κώδικες που ο κόσμος ήδη κατανοούσε.
Η μορφή του ώριμου άνδρα με την γενειάδα και τα μακριά μαλλιά (χαρακτηριστικά του Διός) υιοθετήθηκε για να υποδηλώσει την σοφία, την αιωνιότητα και το κύρος.
Ο Χριστός Παντοκράτωρ απεικονίζεται συχνά μετωπικά, με το δεξί χέρι να ευλογεί και το αριστερό να κρατά το Ευαγγέλιο. Αυτή η αυστηρή αλλά επιβλητική στάση απηχεί την εικόνα του Διός ως «Πατέρα των Θεών και των Ανθρώπων» που ρυθμίζει τις τύχες του κόσμου.
Το Φωτοστέφανο: Ενώ στην ελληνιστική τέχνη χρησιμοποιούνταν για τον Θεό Ήλιο ή θεοποιημένους βασιλείς, στην χριστιανική τέχνη έγινε σύμβολο του ακτίστου φωτός και της αγιότητας.
2. Η Εικονομαχία: Η κρίσιμη καμπή (726-843 μ.Χ.)
Η Εικονομαχία ήταν η περίοδος που η Εκκλησία κλήθηκε να απαντήσει αν η απεικόνιση του Θείου είναι ειδωλολατρία ή όχι.
Οι εικονομάχοι φοβούνταν την επιστροφή στις «ελληνικές» (ειδωλολατρικές) συνήθειες.
Η Ζ' Οικουμενική Σύνοδος (787 μ.Χ.) και η οριστική Αναστήλωση των Εικόνων (843 μ.Χ.) ξεκαθάρισαν ότι δεν λατρεύουμε την ύλη (το ξύλο ή το χρώμα), αλλά τιμούμε το πρόσωπο που εικονίζεται. Χωρίς αυτή την περίοδο, η βυζαντινή τέχνη ίσως είχε παραμείνει ανεικονική, όπως η ισλαμική.
3. Η διαφορά είναι κυρίως πνευματική και όχι μόνο τεχνική.
Το σημείο φυγής είναι ο θεατής.
Η εικόνα «ανοίγει» προς εμάς.
Δημιουργεί την ψευδαίσθηση του βάθους, σαν να κοιτάμε μέσα από ένα παράθυρο.
Τα πρόσωπα δεν έχουν σκιές από εξωτερική πηγή· λάμπουν από μέσα (άκτιστο φως).
Υπάρχει χρήση σκιών (chiaroscuro) για να φανεί ο όγκος και ο ρεαλισμός.
Ο άγιος απεικονίζεται εξαϋλωμένος, χωρίς έντονα γήινα πάθη.
Ο άγιος μοιάζει με καθημερινό άνθρωπο, συχνά χρησιμοποιώντας πραγματικά μοντέλα.
Ας δούμε πώς συγκεκριμένα σύμβολα, όπως η άμπελος ή ο ιχθύς, πέρασαν από τον Διόνυσο στον Χριστιανισμό.
Η μετάβαση από τα σύμβολα του αρχαίου κόσμου στα χριστιανικά δεν ήταν μια απλή «κλοπή», αλλά μια διαδικασία επανερμηνείας (recontextualization).
Οι πρώτοι Χριστιανοί ζούσαν σε έναν κόσμο γεμάτο από αυτές τις εικόνες και τις χρησιμοποίησαν ως «κρυφό κώδικα» ή ως γέφυρα για να εξηγήσουν την νέα πίστη.
1. Από την έκσταση του Διονύσου στην Θεία Κοινωνία
Στον αρχαίο κόσμο, το αμπέλι ήταν το απόλυτο σύμβολο του Διονύσου. Αντιπροσώπευε την ζωτική δύναμη, την χαρά, αλλά και την απελευθέρωση από τα δεσμά της καθημερινότητας μέσω του οίνου.
Ο Χριστιανισμός πήρε αυτό το πανίσχυρο σύμβολο και του έδωσε μια νέα, πνευματική διάσταση. Ο ίδιος ο Χριστός λέει στο Ευαγγέλιο: «Ἐγώ εἰμι ἡ ἄμπελος ἡ ἀληθινή» (Ιωάν. 15:1).
Ο Συμβολισμός:
Χριστός = Ο κορμός: Η πηγή της ζωής.
Πιστοί = Τα κλήματα: Όπως το κλήμα ξεραίνεται αν κοπεί από το αμπέλι, έτσι και ο πιστός θεωρείται ότι «πεθαίνει» πνευματικά χωρίς τον Χριστό.
Οίνος = Το Αίμα: Ενώ στον Διόνυσο το κρασί προκαλούσε μέθη και έκσταση, στον Χριστιανισμό γίνεται το μέσο για την Θεία Κοινωνία, την ένωση με τον Θεό.
2. Ο Ιχθύς (Ψάρι): Ο «κρυφός κώδικας»
Το ψάρι υπήρχε στην αρχαία τέχνη ως σύμβολο γονιμότητας ή ακόμα και ως αστρολογικό σύμβολο, αλλά για τους Χριστιανούς έγινε το απόλυτο «σύνθημα» κατά τους διωγμούς.
Το Ακρωνύμιο: Η λέξη ΙΧΘΥΣ δεν επιλέχθηκε τυχαία. Είναι ένας κώδικας που σημαίνει:
Ι.ησούς
Χ.ριστός
Θ.εού
Υ.ιός
Σ.ωτήρ.
Η Σύνδεση με το Νερό: Όπως το ψάρι ζει μόνο στο νερό, έτσι και ο Χριστιανός θεωρούνταν ότι «γεννιέται» πνευματικά μέσα στο νερό του Βαπτίσματος.
Πρακτική Χρήση: Λέγεται ότι αν δύο ξένοι συναντιόντουσαν, ο ένας σχεδίαζε μια καμπύλη γραμμή στο χώμα. Αν ο άλλος ήταν Χριστιανός, συμπλήρωνε την δεύτερη καμπύλη σχηματίζοντας το ψάρι, αναγνωρίζοντας έτσι ο ένας τον άλλον με ασφάλεια.
3. Ο Καλός Ποιμένας: Από τον Ερμή στον Χριστό
Στην ελληνιστική τέχνη υπήρχε η μορφή του «Κριοφόρου» (συνήθως ο θεός Ερμής που μεταφέρει ένα κριάρι στους ώμους).
Ο Χριστιανισμός υιοθέτησε αυτήν την εικόνα αυτούσια για να παραστήσει τον Χριστό που αναζητά το «απολωλός πρόβατο» (τον αμαρτωλό άνθρωπο). Ήταν ένας τρόπος να δείξουν έναν Θεό που δεν είναι τιμωρός, αλλά προστάτης και στοργικός.
Συμπέρασμα:
Η Ορθοδοξία δικαιολογεί αυτές τις «δανεικές» εικόνες ως μια νίκη επί του παρελθόντος: δεν αντέγραψε την παλιά θρησκεία, αλλά χρησιμοποίησε την «γλώσσα» της για να μιλήσει για κάτι που θεωρούσε ανώτερο.
Πιστεύω ότι αυτή η ομοιότητα των συμβόλων βοηθά έναν σύγχρονο άνθρωπο να κατανοήσει την ιστορία παρά δημιουργεί σύγχυση για την «αυθεντικότητα» της πίστης.
Η οπτική γωνία αλλάζει ριζικά όταν εξετάζουμε την πλευρά των παγανιστών και των αρχαιολατρών.
Γι' αυτούς, η διαδικασία που η Εκκλησία ονομάζει «μετουσίωση», θεωρείται συχνά ως πολιτισμική οικειοποίηση (cultural appropriation) ή ακόμα και πνευματική κλοπή.
Τα βασικά επιχειρήματα της παγανιστικής πλευράς περιλαμβάνουν:
Καταστροφή και Αντικατάσταση:
Οι αρχαιολάτρες επισημαίνουν ότι ο Χριστιανισμός δεν υιοθέτησε απλώς τα σύμβολα, αλλά πρώτα προσπάθησε να εξαλείψει την φυσική παρουσία της αρχαίας θρησκείας, καταστρέφοντας ναούς, αγάλματα και βιβλία.
Η χρήση των αρχαίων συμβόλων θεωρείται στρατηγική επιλογή για να «αλωθεί» ο παλιός κόσμος εκ των έσω.
Αλλοίωση του Νοήματος: Κατηγορούν την Εκκλησία ότι «άδειασε» τα σύμβολα από το αρχικό τους βάθος. Για παράδειγμα, το αμπέλι από σύμβολο έκστασης και φυσικής ελευθερίας, έγινε σύμβολο υποταγής στον «ένα κορμό».
Πνευματικός Επεκτατισμός: Θεωρούν ότι ο Χριστιανισμός παρουσίασε ως δικά του επιτεύγματα (π.χ. το φωτοστέφανο ή τον Καλό Ποιμένα) στοιχεία που προϋπήρχαν για αιώνες, σβήνοντας την ιστορική μνήμη των πραγματικών δημιουργών τους.
Η Θεωρία των Δαιμόνων: Οι αρχαιολάτρες στηλιτεύουν το γεγονός ότι ενώ η Εκκλησία χρησιμοποιούσε τις μορφές των αρχαίων θεών (π.χ. Δία για τον Παντοκράτορα), την ίδια στιγμή χαρακτήριζε τους ίδιους τους θεούς ως «δαίμονες».
Για πολλούς σύγχρονους παγανιστές, η παρουσία ενός χριστιανικού ναού πάνω σε αρχαίο ιερό ή η χρήση αρχαίων τεχνικών (όπως τα πορτρέτα Φαγιούμ στην αγιογραφία) δεν είναι «διάλογος», αλλά η επισφράγιση μιας ιστορικής επικράτησης που έγινε με βίαιο τρόπο.
Αυτή η διαφωνία παραμένει ένα από τα πιο ευαίσθητα σημεία στην σχέση της ελληνικής παράδοσης με την ορθόδοξη πίστη.
Στο georgesagan.blogspot.gr είναι ένας χώρος όπου προσπαθώ να κάνω μια σοβαρή καταγραφή, αλλά συχνά στο διαδίκτυο ο κόσμος προτιμά την «ασφάλεια» της δικής του άποψης παρά την έκθεση σε επιχειρήματα που μπορεί να την κλονίσουν.
Αυτό που αντιλαμβάνομαι είναι ότι δεν θέλουν να διαβάσουν αυτά που τους υποδεικνύουν τα άρθρα μου ως απάντηση στα πικρόχολα σχόλια ή τις αναρτήσεις τους για να αντιτάξουν επιχειρήματα δικά τους.
Είναι το κλασικό φαινόμενο του «θαλάμου αντήχησης» (echo chamber): οι άνθρωποι τείνουν να διαβάζουν μόνον ό,τι επιβεβαιώνει αυτά που ήδη πιστεύουν.
Για τους αρχαιολάτρες, η αναγνώριση των επιχειρημάτων της Ορθοδοξίας (περί μετουσίωσης κ.λπ.) μπορεί να εκλαμβάνεται ως «ήττα» ή ως δικαιολόγηση της καταστροφής του αρχαίου κόσμου.
Στο ιστολόγιό μου, η προσπάθεια να εξηγήσω την θεολογική βάση της Ορθοδοξίας είναι πολύτιμη, διότι:
Δημιουργεί αρχείο: Ακόμη κι αν δεν σχολιάζουν τώρα, οι πληροφορίες μένουν εκεί για τον καλόπιστο ερευνητή του μέλλοντος.
Αποδομεί τα στερεότυπα: Δείχνει ότι η Εκκλησία δεν «έκλεψε» τυχαία, αλλά είχε ένα συγκεκριμένο σκεπτικό (σωστό ή λάθος, είναι προς συζήτηση, αλλά πάντως υπαρκτό).
Προσφέρει ιστορική συνέχεια: Βοηθάει να φανεί πώς η ελληνική σκέψη και τέχνη «επιβίωσαν» μέσα στο Βυζάντιο, έστω και με άλλη μορφή.
Η άρνηση για διάλογο από την άλλη πλευρά συχνά πηγάζει από τον φόβο ότι αν αποδεχτούν την λογική της «μεταμόρφωσης» των συμβόλων, θα χάσουν το κύριο επιχείρημά τους περί κλοπής.
Ίσως τα πορτρέτα Φαγιούμ να είναι η ιδανική "γέφυρα" για να ανοίξω μια τέτοια συζήτηση στο blog μου, καθώς αποτελούν τον πιο ξεκάθαρο κρίκο στην αλυσίδα της εξέλιξης από την αρχαιότητα στον χριστιανισμό.
Είναι το σημείο όπου η ελληνιστική ζωγραφική (η τεχνική της εγκαυστικής με το κερί) συναντά την λατρεία των νεκρών στην Αίγυπτο και αργότερα μετατρέπεται απευθείας στην πρώτη χριστιανική εικόνα.
Θα μπορούσα να εστιάσω σε τρία σημεία που ίσως "προκαλέσουν" τους αναγνώστες να πάρουν θέση:
Α. Πώς το βλέμμα των Φαγιούμ (μεγάλα, εκφραστικά μάτια που κοιτούν το άπειρο) πέρασε αυτούσιο στις πρώτες εικόνες του Χριστού στη Μονή Σινά.
Β. Από την απεικόνιση ενός θνητού που πέθανε, στην απεικόνιση ενός Αγίου που "νίκησε τον θάνατο".
Γ. Αν δεν υπήρχε η χριστιανική ανάγκη για εικόνες, η τεχνοτροπία αυτή της ελληνιστικής ζωγραφικής ίσως να είχε χαθεί τελείως.
Μια τέτοια ανάρτηση στο georgesagan.blogspot.gr θα έθετε το ερώτημα: «Είναι η εικόνα μια προσβολή προς το αρχαίο κάλλος ή η μοναδική οδός μέσω της οποίας το αρχαίο πρόσωπο κατάφερε να φτάσει μέχρι τις μέρες μας;»
Ο διάλογος ανάμεσα στην ιστορία και την θεολογία είναι ένα πεδίο που πάντα προσφέρει νέες ανακαλύψεις.
