Είναι όμως η ιστορία τόσο απλή όσο μια "κλοπή" πνευματικής ιδιοκτησίας;
Σε αυτό το άρθρο, ανοίγω έναν φάκελο που πολλοί αποφεύγουν: την σχέση των περίφημων πορτρέτων Φαγιούμ με την πρώτη χριστιανική εικονογραφία.
Θα δούμε πώς το διεισδυτικό βλέμμα του αρχαίου κόσμου δεν χάθηκε, αλλά "βαπτίστηκε" και μεταμορφώθηκε για να υπηρετήσει μια νέα πνευματική πραγματικότητα.
Είναι η εικόνα μια προσβολή προς το αρχαίο κάλλος ή μήπως είναι το όχημα που επέτρεψε στην ελληνιστική ζωγραφική να μείνει ζωντανή μέχρι σήμερα;
1. Το Συγκριτικό "Κλειδί": Ο Χριστός του Σινά
Η εικόνα του Χριστού Παντοκράτορα από τη Μονή Σινά (6ος αιώνας) είναι το πιο τρανταχτό παράδειγμα. Είναι ζωγραφισμένη με την τεχνική της εγκαυστικής (λιωμένο κερί), ακριβώς όπως τα πορτρέτα Φαγιούμ.
Η Εκκλησία δεν "εφηύρε" μια νέα τέχνη, αλλά χρησιμοποίησε την υψηλότερη τέχνη της εποχής για να απεικονίσει το Θείον.
Γιατί η Εκκλησία κράτησε την μορφή, αλλά άλλαξε το νόημα;
Εικόνα Φαγιούμ: Σκοπός ήταν η διατήρηση της μνήμης του νεκρού (νεκρικό πορτρέτο).
Ορθόδοξη Εικόνα: Σκοπός είναι η παρουσία του ζωντανού Αγίου (πνευματική επικοινωνία).
Η εικόνα έσωσε το ελληνιστικό πρόσωπο από την λήθη.
Αυτό είναι κάτι που ένας αρχαιολάτρης δυσκολεύεται να αντικρούσει, καθώς οι εικόνες είναι ο μόνος λόγος που επιβίωσε η συγκεκριμένη τεχνοτροπία.
Ονόματα που έχουν κύρος και στις δύο πλευρές:
Φώτης Κόντογλου: Ο άνθρωπος που επανέφερε την βυζαντινή τέχνη στην Ελλάδα, εξηγεί υπέροχα πώς η "ανατολική" και "ελληνιστική" ρίζα ενώθηκαν στην εικόνα.
Sir Flinders Petrie: Ο αρχαιολόγος που ανακάλυψε τα Φαγιούμ – οι παρατηρήσεις του για την σύνδεση με την βυζαντινή τέχνη είναι κλασικές.
Το θέμα είναι βαθύ και ακόμα και μεγάλοι ακαδημαϊκοί διαφωνούν για αιώνες.
Έχουμε επιβίωση μέσω Μεταμόρφωσης.
Δεν πρόκειται για «αντιγραφή», αλλά «συνέχεια».
Αν η Εκκλησία δεν είχε υιοθετήσει την ελληνιστική προσωπογραφία, σήμερα η τέχνη αυτή θα ήταν μόνο θαμμένη στην άμμο της Αιγύπτου. Η Ορθοδοξία την έκανε ζωντανή παράδοση που φτάνει μέχρι το 2026.
"Αν ο Χριστιανισμός ήθελε απλώς να "κλέψει", θα έπαιρνε τις μορφές χωρίς να τις αλλάξει. Γιατί όμως αφαίρεσε τον όγκο, τις σκιές και το βάθος, δημιουργώντας την "αντίστροφη προοπτική";
Μήπως τελικά δεν είναι κλοπή, αλλά μια νέα πρόταση πάνω σε ένα παλιό υλικό;"
Η βυζαντινή εικόνα πήρε το σώμα από την Ελλάδα και την ψυχή από την Ανατολή. Είναι ο τρόπος που το ελληνικό βλέμμα έμαθε να κοιτάζει τον ουρανό αντί για την γη.
Περιμένω από τους φίλους που αγαπούν την αρχαιότητα να μου πουν: Προτιμούν μια τέχνη που πέθανε ως "μουσειακό είδος" ή μια τέχνη που μεταμορφώθηκε για να εκφράσει μια νέα ελπίδα;
Όταν συζητώ με φίλους που αγαπούν την αρχαιότητα θέλω να μου αναφέρουν επιχειρήματα κι όχι αφορισμούς.
Σκεφτείτε την λειτουργικότητα της τέχνης και όχι μόνο την ιδιοκτησία της.
Αν η Εκκλησία δεν είχε υιοθετήσει την τεχνική των Φαγιούμ, με ποιον τρόπο θα είχε διασωθεί η ελληνιστική ζωγραφική παράδοση στο πέρασμα 2.000 ετών; Υπάρχει άλλο ιστορικό παράδειγμα επιβίωσής της εκτός της Ορθόδοξης εικόνας;
Τα Φαγιούμ ήταν νεκρικά πορτρέτα για να θυμόμαστε αυτούς που έφυγαν. Η εικόνα είναι παράθυρο επικοινωνίας με αυτούς που (για την Εκκλησία) είναι ζωντανοί. Αν είναι απλή αντιγραφή, γιατί άλλαξε τόσο ριζικά η χρήση και το βλέμμα των προσώπων;
Αν ο Χριστιανισμός θεωρούσε τα πάντα στην αρχαιότητα "δαιμονικά", γιατί επέλεξε να δώσει την μορφή του Δία στον Παντοκράτορα; Μήπως αυτό αποδεικνύει ότι οι Πατέρες αναγνώριζαν ένα "σπέρμα αληθείας" και ομορφιάς στην ελληνική τέχνη;
Κάθε πολιτισμός χτίζει πάνω στον προηγούμενο. Η Αναγέννηση πάτησε στην Αρχαιότητα, το ίδιο και το Μπαρόκ. Γιατί ειδικά στην περίπτωση της Ορθοδοξίας η χρήση αρχαίων στοιχείων βαφτίζεται "κλοπή" και όχι "εξέλιξη";
Ας απαντήσουν οι αρχαιολάτρες χρησιμοποιώντας ιστορικά επιχειρήματα.
Τελικά, η Ορθόδοξη εικόνα δεν είναι το "φέρετρο" του αρχαίου κόσμου, αλλά η ανάστασή του σε μια νέα γλώσσα. Όποιος βλέπει μόνο αντιγραφή, χάνει το θαύμα της επιβίωσης ενός ολόκληρου πολιτισμού μέσα από ένα και μόνο βλέμμα: το βλέμμα που ξεκίνησε από τα Φαγιούμ και έφτασε στην αιωνιότητα.
