Κάτι αρχάς σε επίσημο ακαδημαϊκό επίπεδο (π.χ. στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης), ο πλέον δόκιμος όρος είναι "Παύλεια Θεολογία" κι όχι Παυλισμός.
Αυτός ο όρος εστιάζει στην ανάλυση του μηνύματος του Παύλου χωρίς τις αρνητικές προεκτάσεις που μερικές φορές αποδίδονται στον όρο "Παυλισμός" από όσους υποστηρίζουν ότι ο Παύλος αλλοίωσε την διδασκαλία του Ιησού.
Η ερώτηση αν ο Χριστιανισμός είναι "Παυλισμός" (δηλαδή διδασκαλία που βασίζεται αποκλειστικά στον Απόστολο Παύλο) ή Χριστιανισμός (διδασκαλία του Ιησού Χριστού) είναι ένα σύνθετο θεολογικό και ιστορικό ζήτημα.
Ο όρος αυτός χρησιμοποιείται για να περιγράψει την άποψη ότι ο Παύλος, με τις επιστολές του και την θεολογία του (δικαίωση διά της πίστεως, όχι των έργων του Νόμου), διαμόρφωσε τον χριστιανισμό περισσότερο από τον Ίδιο τον Ιησού.
Κάποιοι - παγανιστές κυρίως - υποστηρίζουν ότι ο Παύλος δημιούργησε μια νέα θρησκεία, εστιάζοντας στον θάνατο και την ανάσταση, παρά στις διδασκαλίες του Ιησού για την βασιλεία του Θεού.
Η επικρατούσα ομως χριστιανική θεολογία δεν δέχεται αυτόν τον διαχωρισμό, διότι ο Χριστιανισμός θεωρείται η ενότητα της διδασκαλίας του Ιησού, της ερμηνείας της από τους Αποστόλους (μεταξύ των οποίων ο Παύλος) και της ιστορικής εξέλιξης της Εκκλησίας.
Ο Παύλος δεν θεωρείται ιδρυτής, αλλά ο κατεξοχήν ερμηνευτής και διάδοχος του μηνύματος του Ιησού προς τους εθνικούς (μη Εβραίους).
Αν και ο Παύλος δεν γνώρισε τον Ιησού εν ζωή, οι επιστολές του βασίζονται στην εμπειρία της ανάστασης και την παράδοση που παρέλαβε.
Η θεολογία του Παύλου, αν και έχει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, στοχεύει στην κατανόηση του έργου του Χριστού, όχι στην αντικατάστασή του.
Ο Χριστιανισμός, όπως διαμορφώθηκε ιστορικά, ενσωματώνει την θεολογία του Παύλου ως αναπόσπαστο κομμάτι της, αλλά ο θεμέλιος λίθος παραμένει το πρόσωπο του Ιησού Χριστού.
Απάντηση στην συκοφαντία τού Νεοπαγανισμού ότι ήταν πράκτορας των Ρωμαίων ο απόστολος Παύλος. (Μια εξ αυτών των συκοφαντιών)
Τα αρχαία πρόσωπα και γεγονότα, καθώς και τα αρχαία κείμενα, μπορούν να ερμηνευτούν όπως βολεύει τον καθένα, παίρνοντας ακόμη και τις πιο αντιφατικές ερμηνείες, ανάλογα με τις ιδεολογικές προϋποθέσεις και τις επιδιώξεις κάθε μελετητή.
Έτσι, ο απόστολος Παύλος κατά καιρούς έχει συκοφαντηθεί ως πράκτορας των Εβραίων (του Μεγάλου Συνεδρίου της Ιερουσαλήμ) που διέδωσε τον χριστιανισμό, ώστε να κυριαρχήσει παγκόσμια το "εβραϊκό πνεύμα" που δήθεν αυτός εκφράζει, ενώ τώρα βλέπουμε να κατηγορείται ως πράκτορας των Ρωμαίων που κατ’ ουσίαν εξαπάτησε και τους Εβραίους (στους οποίους αρχικά προσχώρησε) και τους χριστιανούς.
Επίσης έχει διατυπωθεί η άποψη, σε νεότερη "μελέτη", ότι ο Παύλος …δεν υπήρξε καν, αλλά ήταν ο ίδιος ο Ιησούς, που μεταμφιέστηκε και άλλαξε ταυτότητα για να αποφύγει την "αληθινή εκτέλεσή του", αφού κατά την άποψη αυτή φυσικά η ανάστασή Του ήταν απλά μύθος.
Επειδή η λεπτομερής αναίρεση της ιδέας περί του Παύλου ως...Ρωμαίου πράκτορα και των συνοδευτικών ιδεών απαιτεί πολύ χρόνο και εκτενές κείμενο, θα σχολιάσω πολύ λίγα δίνοντας αφορμή σε ειλικρινείς μελετητές να ερευνήσουν τα υπόλοιπα.
Ο "πατέρας του χριστιανισμού";
Κατ’ αρχάς, ο Παύλος κατά κανένα τρόπο δεν υπήρξε "πατέρας του χριστιανισμού", όπως αρέσκονται να διατείνονται διάφοροι.
Από τις αρχαίες πηγές φαίνεται ότι ο Παύλος δεν επηρέασε καθόλου το χριστιανισμό, εκτός από την ώθηση που έδωσε για την απομάκρυνσή του από τον ιουδαϊσμό, με την μη τήρηση του Νόμου από τους εξ εθνικών χριστιανούς (που επέφερε την κατάργηση του Νόμου στους χριστιανούς γενικότερα), η οποία και πάλι:
α) Είναι σύμφωνη με την διδασκαλία του Χριστού, ο οποίος δίνει την "καινήν εντολήν" της αγάπης και αφήνει παραγγελίες για βάπτισμα και θεία Μετάληψη, και όχι για θυσίες και καθαρμούς κ.τ.λ., και
β) Αποφασίστηκε από την αποστολική σύνοδο και όχι από τον ίδιο τον Παύλο. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι, πριν καν την ανάληψη αποστολικής δράσης από τον Παύλο, ο άγιος διάκονος Φίλιππος είχε βαφτίσει τον Αιθίοπα ευνούχο και ο Πέτρος τον εκατόνταρχο Κορνήλιο, στην περίπτωση του οποίου συνέβη και το περίφημο όραμα, που έδειξε στον Πέτρο ότι ο χριστιανισμός δεν πρέπει να περιοριστεί στους Εβραίους, όραμα που επικαλέστηκε ο Πέτρος ενώπιον των ιουδαιοχριστιανών που αντιδρούσαν
(όπως αντέδρασαν αργότερα, εναντίον του Παύλου) αλλά και κατά την αποστολική σύνοδο (βλ. Πράξεις, κεφ. 10, 11 και 15).
Μια ανάγνωση των ευαγγελίων και των επιστολών που έγραψαν άλλοι απόστολοι φανερώνει ότι δεν υπάρχει καμιά διαφωνία ανάμεσα στην διδασκαλία του Χριστού, των λοιπών αποστόλων και του Παύλου.
Σύμφωνα με ολόκληρη την Καινή Διαθήκη ο Χριστός είναι ο Υιός του Θεού, ο Μεσσίας που προαναγγέλθηκε από τους προφήτες, σταυρώθηκε για την σωτηρία του κόσμου, ίδρυσε την Εκκλησία, κάλεσε τους ανθρώπους να ενωθούν με Αυτόν με την ένταξή τους στην Εκκλησία (η οποία γίνεται με το βάπτισμα), άφησε την εντολή της αγάπης, παρέδωσε τη θεία Μετάληψη και θα επανέλθει ως κριτής κατά την "Ημέρα του Κυρίου", που θα είναι η μέρα της ανάστασης των νεκρών.
Ο Παύλος εξάλλου δε θα μπορούσε να αλλάξει τον χριστιανισμό και να τον μετατρέψει σε αυτό που ξέρουμε, γιατί ήταν ένας έναντι όλων των υπόλοιπων (δεκάδων) αποστόλων.
Στα μέρη όπου δίδαξε ο ίδιος, δίδαξαν και άλλοι απόστολοι, όπως ο Πέτρος, ο Ανδρέας και ο Ιωάννης (ο Ιωάννης πιθανόν δεν ήταν στην Έφεσο τον ίδιο καιρό με τον Παύλο - δεν ξέρουμε πότε πήγε, αλλά ο Παύλος πήγε αδιαμφισβήτητα, αφού μαρτυρίες σαν των Πράξεων κεφ. 19 αποκλείεται να είναι φανταστικές - γι’ αυτό και δεν αναφέρεται συνάντησή τους εκεί), πώς λοιπόν ο Παύλος, ένας "άσχετος" κατά τους συκοφάντες του, ακύρωσε τους πάντες και "επέβαλε" ως χριστιανισμό "αυτό που ήθελε";
Απόδειξη ότι κάτι τέτοιο δεν συνέβη είναι ότι δε θ’ αλλάξει καθόλου ο χριστιανισμός, αν αφαιρέσουμε από την Καινή Διαθήκη ολόκληρη την διδασκαλία του Παύλου, όπως εκφράζεται είτε στις επιστολές του είτε στις Πράξεις των Αποστόλων.
Η αξιοπιστία των Πράξεων κι ο Άρειος Πάγος
Οι Πράξεις των Αποστόλων είναι αδύνατο να περιέχουν φανταστικές διηγήσεις.
Ο χρόνος συγγραφής τους πρέπει να τοποθετηθεί πριν το 65 μ.Χ., αφού η αφήγηση διακόπτεται απότομα και δεν κάνει λόγο για τον διωγμό του Νέρωνα και τα γεγονότα γύρω απ’ αυτόν.
Γράφονται λοιπόν ενώ όλοι οι πρωταγωνιστές των γεγονότων είναι ζωντανοί.
Αφηγήσεις επεισοδίων όπου ολόκληρες πόλεις αναστατώνονται, συμμετέχουν Ρωμαίοι, τοπικοί άρχοντες κ.τ.λ., δεν μπορεί να είναι φανταστικές, γιατί κανέναν δε θα έπειθαν, αφού η καταγραφή είναι σχεδόν σύγχρονη των γεγονότων.
Είναι εξαιρετικά ακραία η σκέψη ότι ολόκληρη η Καινή Διαθήκη περιέχει κατασκευασμένες διηγήσεις, οι οποίες εντούτοις κατόρθωσαν να γίνουν πιστευτές ως αληθινές, να επηρεάσουν τόσο πολύ κόσμο, όλων των κοινωνικών στρωμάτων, να οδηγήσουν χιλιάδες ανθρώπους κάθε ηλικίας, φύλου και κοινωνικής τάξης να προτιμήσουν βασανιστήρια και θάνατο από το να αρνηθούν το Χριστό (ή μήπως ΚΑΙ αυτό είναι "ψέμα";) και με τον ισχυρισμό φυσικά ότι γίνονται άγιοι και έχουν προσωπική επαφή με τον Χριστό και ένωση με αυτόν.
Τα πρόσωπα που αναφέρονται στις Πράξεις και είναι γνωστά από την ιερά παράδοση, όπως ο Διονύσιος ο Αρεοπαγίτης, προφανώς είναι αληθινά. Η αναφορά των Πράξεων δεν έχει γίνει αιώνες μετά, η δε ιερά παράδοση αποτελεί επίσης ιστορική πηγή, άσχετα αν αυτό δεν αρέσει σε ανθρώπους ιδεολογικά προκατειλημμένους ενάντια στον χριστιανισμό.
Για τον Διονύσιο τον Αρεοπαγίτη συγκεκριμένα, ο εκκλησιαστικός ιστορικός Ευσέβιος μεταφέρει την πληροφορία: "μαρτυρείται επί τούτοις και τον Αρεοπαγίτην εκείνον, Διονύσιος όνομα αυτώ, ον εν ταις Πράξεσι μετά την εν Αρείω Πάγω προς Αθηναίους Παύλου δημηγορίαν πρώτον πιστεύσαι ανέγραψεν ο Λουκάς, της εν Αθήναις εκκλησίας πρώτον επίσκοπον αρχαίων τις έτερος Διονύσιος, της Κορινθίων παροικίας ποιμήν, γεγονέναι ιστορεί" (Εκκλησιαστική Ιστορία, 3, 14, 10).
Οι ομιλίες που περιέχουν οι Πράξεις προφανώς είναι καταγεγραμμένες κατά το νόημα, όχι κατά λέξη, όπως όλες οι ομιλίες στα ιστορικά έργα της αρχαιότητας (γνωστό το φιλολογικό πρόβλημα για τις δημηγορίες στο έργο του Θουκυδίδη).
Γι’ αυτό π.χ. στην ομιλία του απ. Παύλου στην Αθήνα δεν αναφέρεται το όνομα του Ιησού Χριστού, ενώ δεν μπορεί ο Παύλος να μην το ανέφερε, ούτε είναι δυνατόν να μίλησε τόσο λίγη ώρα, όση διαρκούν τα λόγια που καταγράφει ο Λουκάς.
Σημειωτέον ότι, η εικόνα της επίσκεψης του Παύλου στην Αθήνα και γενικά η εικόνα του, όπως δίνεται από τον ευαγγελιστή Λουκά, κάθε άλλο παρά εξιδανικευμένη είναι, πράγμα που συνηγορεί πάρα πολύ υπέρ της αξιοπιστίας της.
Για το ζήτημα της ομιλίας του Παύλου στον Άρειο Πάγο παραθέτω τα εξής ενδιαφέροντα από την Ελληνική Βικιπαίδεια:
Ο Απόστολος Παύλος οδηγήθηκε στον Άρειο Πάγο, γύρω στο 51 μ.Χ., μετά από διάλογο που είχε με τους Στωικούς και τους Επικουρείους στην αγορά της Αθήνας, έναν από τους τόπους όπου κήρυττε εκτός από την τοπική ιουδαϊκή συναγωγή.
Ωστόσο, είναι δύσκολο να διευκρινιστεί αν ο "Άρειος Πάγος" που αναφέρουν οι Πράξεις των Αποστόλων ήταν ο γνωστός λόφος ή το σεβαστό δικαστικό σώμα. Αμφότερες οι εκδοχές έχουν τα επιχειρήματά τους.
Το ότι ο Παύλος δικάστηκε από τον Άρειο Πάγο είναι κάτι που μαρτυρούν οι Πατέρες της Εκκλησίας. Επιπλέον, έχει σχολιαστεί ότι το πρωτότυπο κείμενο της αφήγησης δίνει την αίσθηση πως ο Άρειος Πάγος ήταν όντως το δικαστικό σώμα ("Σταθείς δε ο Παύλος εν μέσω του Αρείου Πάγου έφη [...] Και ούτως ο Παύλος εξήλθεν εκ μέσου αυτών", Πράξεις 17:22, 33).
Το γεγονός, επίσης, ότι οι επικριτές του Παύλου υποστήριζαν πως κήρυττε "ξένα δαιμόνια" μπορεί να συσχετιστεί με τις αρμοδιότητες του δικαστικού σώματος του Αρείου Πάγου, μεταξύ των οποίων ήταν η προάσπιση της θρησκείας και των ηθών των Αθηνών.
Μάλιστα, η περίπτωση του Παύλου φαίνεται να μοιάζει με αυτήν του Σωκράτη, καθώς ο τελευταίος είχε προσαχθεί στον Άρειο Πάγο με την κατηγορία ότι διέφθειρε τους νέους, αμελούσε τα παραδοσιακά θρησκευτικά καθήκοντα και εισήγαγε θρησκευτικούς νεωτερισμούς.
Αν ωστόσο ο Παύλος όντως δικάστηκε, τότε πιθανότατα αυτό έγινε στην Βασιλική Στοά, που βρισκόταν στην αγορά, διότι θεωρείται ότι εκείνη την εποχή στον χώρο του λόφου γίνονταν δίκες μόνο για ανθρωποκτονίες.
Δεδομένης της εκδοχής της δίκης, η υπόθεση του Παύλου θεωρήθηκε ανάξια περαιτέρω εξέτασης λόγω της αναφοράς του στην ανάσταση των νεκρών.
Στον αντίποδα των επιχειρημάτων επισημαίνεται πως στην ομιλία του Παύλου στον Άρειο Πάγο υπήρχε αρκετός κόσμος, συμπεριλαμβανομένων και γυναικών, γεγονός που ίσως δεν θα συνέβαινε αν γινόταν κανονική δίκη.
Επιπλέον, η αφήγηση του συμβάντος στις Πράξεις των Αποστόλων δεν περιέχει κάποια δικαστική διαδικασία. Αν επομένως δεν έγινε δίκη, τότε ο Παύλος οδηγήθηκε στον λόφο του Αρείου Πάγου, με σκοπό να τον ακούσουν οι παριστάμενοι, οι οποίοι ενδιαφέρονταν για φιλοσοφική συζήτηση. Βλ. Πράξεις 17:21.
Σύμφωνα με μια τρίτη άποψη, η οποία προσπαθεί να συνδυάσει τα επιχειρήματα των άλλων δύο, ο Παύλος παρουσιάστηκε ενώπιον του σώματος του Αρείου Πάγου αλλά όχι για δίκη. Επρόκειτο απλώς για μια ακροαματική διαδικασία, προκειμένου οι άρχοντες να κρίνουν αν το κήρυγμα του Παύλου εγκυμονούσε πνευματικούς κινδύνους για τους Αθηναίους.
Το γεγονός ότι υπάρχει αυτή η ασάφεια δε σημαίνει φυσικά ότι η ιστορία είναι φανταστική, αλλά ότι για τον αναγνώστη της εποχής εκείνης τα πράγματα ήταν σαφή, γι’ αυτό άλλωστε το επεισόδιο με τον Άρειο Πάγο δεν αμφισβητήθηκε στην αρχαιότητα λόγω, υποτίθεται, αναρμοδιότητας του χώρου για τέτοια δραστηριότητα.
Ο Λουκάς κατά κοινή ομολογία είναι ένας πολύ προσεκτικός ιστορικός ερευνητής, τα ιστορικά πρόσωπα και τα γεγονότα που αναφέρει επιβεβαιώνονται από τις υπόλοιπες πηγές. Τα περαιτέρω αφήνω να τα κρίνει ο αναγνώστης του παρόντος - ας του δείξουμε και λίγη εμπιστοσύνη.
Παύλος και Εβραίοι
Αν ο Παύλος ήταν όντως Ιουδαίος που μεταστράφηκε, και μάλιστα σημαντικός Ιουδαίος, οι πρώην ομόθρησκοί του επιχείρησαν να τον θανατώσουν;
Φυσικά, αυτό αναφέρεται καθαρά στις Πράξεις των Αποστόλων. Το προσπάθησαν και στην Δαμασκό και αργότερα, όταν ήρθε στην Ιερουσαλήμ και άρχισε να διηγείται την μεταστροφή του (Πράξεις, 9, 22-30).
Γι’ αυτό οι χριστιανοί τον φυγάδευσαν στην Καισάρεια και κατόπιν στην πατρίδα του, την Ταρσώ. Εκεί, στην Ταρσώ, πήγε και τον βρήκε ο άγιος απόστολος Βαρνάβας και τον έφερε στην Αντιόχεια (Πράξεις 11, 25), πράγμα που επιβεβαιώνει φυσικά την καταγωγή του από εκεί.
Αν δεν τον ξεσήκωνε ο Βαρνάβας, ο Παύλος δεν φαίνεται να είχε πρόθεση να αναλάβει αποστολική δράση στο χριστιανισμό. Στην Αντιόχεια, κατά τη διάρκεια λειτουργίας, παρουσία σημαντικών και αγίων χριστιανών (όπως οι "Συμεών ο επικαλούμενος Νίγερ, και Λούκιος ο Κυρηναίος, Μαναήν τε Ηρώδου του τετράρχου σύντροφος"), ο Βαρνάβας και ο Παύλος προσκλήθηκαν από το Άγιο Πνεύμα να αναλάβουν αποστολική δράση και έτσι άρχισαν οι περιοδείες τους (Πράξεις, αρχή κεφ. 13).
Η πρόσκληση αυτή δεν ήταν ένα "κόλπο του Παύλου", που "ξεγέλασε τους χριστιανούς", όπως φαίνεται από την αναφορά σ’ αυτές τις σημαντικές προσωπικότητες της Εκκλησίας.
Στην συνέχεια ο Παύλος εξακολούθησε να καταδιώκεται από τους Ιουδαίους (βλ. π.χ. Πράξεις κεφ. 17 και κεφ. 20, 3). και χρόνια αργότερα, όταν επέστρεψε στην Ιερουσαλήμ, έπεσε θύμα νέας απόπειρας των Ιουδαίων εναντίον του, από την οποία και σώθηκε επειδή ο Ρωμαίος χιλίαρχος τον συνέλαβε ως επαναστάτη, σώθηκε δε από τους Ρωμαίους επικαλούμενος την ιδιότητα του Ρωμαίου πολίτη (Πράξ. 21, 27 κ.εξ., και κεφ. 22).
Και όταν κάποιοι Ιουδαίοι ορκίστηκαν να τον δολοφονήσουν, οι Ρωμαίοι τον οδήγησαν στην Καισάρεια, προς τον ηγεμόνα, με μεγάλη στρατιωτική δύναμη (Πράξεις 23, 12 κ.εξ.) Γιατί τον προστάτευσαν τόσο; Μήπως ήταν πράκτοράς τους;
Όχι, αλλά γιατί ήταν ένας Ρωμαίος απειλούμενος από τους Ιουδαίους. Αν ήταν αφύσικη η προστασία του δε θα μπορούσε να κρυφτεί το γεγονός. Και, αν ο Λουκάς ήθελε να αποσιωπήσει στοιχεία από την όλη δράση του Παύλου, δε θα έγραφε κάτι τόσο "προδοτικό" της δήθεν μυστικής του ιδιότητας.
Ομοίως, από την παραμονή του Παύλου στην φυλακή και τις συζητήσεις του με τους ηγεμόνες Φήλικα και Φήστο και τον Ηρώδη Αγρίππα (από κεφ. 24 και κάτω) δεν συνάγεται καμιά ιδιότητά του ως πράκτορα.
Συνάγεται μόνο ότι ήταν ένας εξαιρετικά μορφωμένος και αξιόπιστος άνθρωπος, όχι δηλαδή ένας "ημιμαθής βάρβαρος".
Τέλος, αν πούμε ότι ο Παύλος είπε προς το πλήθος των Ιουδαίων: "εγώ μεν ειμί ανήρ Ιουδαίος, γεγεννημένος εν Ταρσώ της Κιλικίας, ανατεθραμμένος δε εν τη πόλει ταύτη παρά τους πόδας Γαμαλιήλ" (Πράξ. 22, 3).
Αν δεν ήταν μαθητής του Γαμαλιήλ, όπως κατηγορείται, δε θα μπορούσε να πει ένα τέτοιο ψέμα στο συναγμένο πλήθος των Ιεροσολύμων.
Ωστόσο, αν και η απουσία εξωχριστιανικών μαρτυριών για μαθητεία του Παύλου στο Γαμαλιήλ κάνει κάποιους να το θεωρήσουν ψεύδος, δεν φαίνεται να συγκινούνται από την απουσία πηγών που να υποστηρίζουν ότι οι χριστιανοί πυρπόλησαν την Ρώμη και ότι γενικά ασκούσαν "τρομοκρατία", όπως διατείνονται με ζήλο διάφοροι νεόκοποι "μελετητές"…
Τι κέρδισε ο Παύλος με όλα αυτά; Απογοητεύσεις, συκοφαντίες (μέχρι την εποχή μας), κινδύνους, ξύλο, φυλακίσεις και τελικά αποκεφαλισμό. Μα θα έπρεπε να είναι το μεγαλύτερο κορόιδο κι όχι "πονηρός πράκτορας".
Πλούτο κέρδισε; Πού είναι;
Μήπως εξουσία; Πού είναι, όταν συνεχώς γύριζε από τόπο σε τόπο, εισπράττοντας ύβρεις και ραβδισμούς, για να κηρύσσει όχι τον εαυτό του, αλλά ένα διωγμένο, "νικημένο" και σταυρωμένο Μεσσία, "Ιουδαίοις μεν σκάνδαλον, Έλλησι δε μωρίαν" (Α΄ Κορινθ. 1, 23);
Αρνήθηκε και να γίνει ηγέτης χριστιανικής μερίδας, όταν του δόθηκε η ευκαιρία, αντιτείνοντας: "Μήπως ο Παύλος σταυρώθηκε για σας; Ή στο όνομα του Παύλου βαφτιστήκατε;"
(βλ. Κορινθ. 1, 10 κ.εξ.).
Θέλεις να δεις ένα πραγματικό ψευδαπόστολο; Δες τον Μωάμεθ: ο "Θεός" έδωσε εντολή στους ανθρώπους να υποτάσσονται "στον παντοδύναμο Θεό και στον προφήτη του" (όπως αναφέρεται στο Κοράνι), έγινε ηγέτης μιας αυτοκρατορίας και εξάπλωσε την διδασκαλία του με το ξίφος, παίρνοντας δούλους, γυναίκες και λάφυρα.
Συγκρίνεται με τον Παύλο, που όλη η ζωή του ήταν μόνο ταλαιπωρίες;
Μη διαβάζετε μόνον, μελετήστε λίγο περισσότερο εσείς οι ημιμαθείς παγανιστές - δεν είναι κακό - ξεστραβώνεστε!
