Είσαι αρχαιολάτρης ή ειδωλολάτρης;
Όταν λες είμαι αρχαιολάτρης εξαρτάται από το τι εννοείς με τον όρο "αρχαιολάτρης", καθώς η σχέση αυτή έχει δύο διαφορετικές πλευρές.
Υπάρχει η πολιτισμική και πνευματική αρχαιολατρία και υπάρχει και η θρησκευτική αρχαιολατρία, ο παγανισμός.
Ας τα δούμε αναλυτικά και τα δύο.
1. Πολιτισμική και Πνευματική Αρχαιολατρία
Αν η αρχαιολατρία σου σημαίνει τον σεβασμό, την μελέτη και τον θαυμασμό για τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό, την φιλοσοφία, τις τέχνες και την γλώσσα, τότε δεν υπάρχει κανένα κώλυμα.
Ο Χριστιανισμός, ειδικά στην Ορθόδοξη παράδοση, ενσωμάτωσε πολλά στοιχεία της αρχαίας ελληνικής σκέψης.
Έγινε μια ιστορική σύζευξη.
Οι Πατέρες της Εκκλησίας (όπως ο Μέγας Βασίλειος στο έργο του "Πρὸς τοὺς νέους, ὅπως ἂν ἐξ ἑλληνικῶν ὠφελοῖντο λόγων") προέτρεπαν τους χριστιανούς να μελετούν τους αρχαίους κλασικούς, κρατώντας τα "ωφέλιμα".
Για πολλούς, το να είσαι Έλληνας σημαίνει να αποδέχεσαι και τις δύο κληρονομιές ως συμπληρωματικές.
2. Θρησκευτική Αρχαιολατρία (Νεοπαγανισμός)
Αν με τον όρο εννοεί κανείς την λατρεία των αρχαίων θεών (Δωδεκάθεο) ή την υιοθέτηση παγανιστικών τελετουργικών, τότε προκύπτει δογματική σύγκρουση.
Ο Χριστιανισμός είναι μονοθεϊστική θρησκεία που απαιτεί την πίστη αποκλειστικά στον Τριαδικό Θεό.
Η λατρεία άλλων θεοτήτων θεωρείται "ειδωλολατρία" από την Ορθοδοξία και είναι ασυμβίβαστη με την χριστιανική ιδιότητα.
Ο Χριστιανισμός διδάσκει ότι ο Χριστός είναι η μοναδική οδός σωτηρίας, κάτι που έρχεται σε αντίθεση με τις κοσμοθεωρίες του αρχαίου πολυθεϊσμού.
Μπορείς να είσαι Χριστιανός που αγαπά την Αρχαιότητα ως πολιτισμική ρίζα.
Δεν μπορείς να είσαι Χριστιανός και Παγανιστής ταυτόχρονα, καθώς οι θρησκευτικές τους βάσεις αλληλοαποκλείονται.
Ο Νεοπαγανισμός (ή σύγχρονος παγανισμός) είναι ένα κίνημα που αναπτύχθηκε κυρίως κατά τον 20ό αιώνα, με ρίζες στον ρομαντισμό του 19ου αιώνα, και επιδιώκει την αναβίωση προχριστιανικών, πολυθεϊστικών και φυσιολατρικών θρησκειών της Ευρώπης.
Η πολεμική των νεοπαγανιστών κατά του Χριστιανισμού, η οποία παρουσιάζει έξαρση, πηγάζει από την αντίληψη ότι ο Χριστιανισμός κατέστρεψε τους αυτόχθονες πολιτισμούς και τις θρησκείες τους.
Οι ρίζες εντοπίζονται στις θεωρίες του Πλήθωνα (15ος αιών), στον ρομαντισμό και τους φυσιοκράτες του 19ου αιώνα, καθώς και στο αντιχριστιανικό κλίμα του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού.
Αναπτύχθηκε κυρίως στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ, συχνά συνδεόμενος με τον αποκρυφισμό, την Θεοσοφία και κινήματα αναβίωσης (π.χ. Wicca, Γερμανικός Νεοπαγανισμός).
Η κεντρική ηγεσία είναι απούσα. Δεν υπάρχει μία ενιαία αρχή, με αποτέλεσμα να υπάρχουν πολλές διαφορετικές τάσεις και οργανώσεις. Ειδωλολατρικό αλαλούμ.
Στην Ελλάδα το κίνημα εστιάζει στην "αρχαιολατρία" και την "ελληνολατρία", επιχειρώντας να αναβιώσει την αρχαία ελληνική πολυθεϊστική θρησκεία, συχνά μέσω ομάδων που αυτοαποκαλούνται "ελληνόψυχοι".
Οι νεοπαγανιστές κατηγορούν τον Χριστιανισμό για "βίαιο εκχριστιανισμό", καταστροφή αρχαίων ναών, αγαλμάτων και βιβλίων κατά την Ύστερη Αρχαιότητα.
Θεωρούν ότι ο Χριστιανισμός είναι μια "ξενόφερτη" (ιουδαϊκή) θρησκεία που συνέτριψε τις αυτόχθονες εθνικές παραδόσεις.
Καταφέρονται εναντίον της χριστιανικής διδασκαλίας, θεωρώντας την αντίθετη με την ελευθερία και την φυσιολατρία, ενώ συχνά προωθούν τον θρησκευτικό εθνικισμό.
Επιδιώκουν την κατάργηση του Χριστιανισμού ως κυρίαρχης θρησκείας και την αποκατάσταση των "πατρώων θεών".
Χρησιμοποιούν μεροληπτική παρουσίαση της ιστορίας για να στρέψουν την κοινή γνώμη κατά των Χριστιανών.
Απαιτούν την κατεδάφιση χριστιανικών ναών που χτίστηκαν πάνω σε αρχαίους ναούς, την αλλαγή του ημερολογίου και την κατάργηση του μαθήματος των θρησκευτικών.
Στοχεύουν στην δημιουργία διχόνοιας, λειτουργώντας, κατά τους θεολόγους, ως "εκπορθητικός κριός" για την αποχριστιανοποίηση της κοινωνίας.
Κλασσικό παράδειγμα για το πώς βλέπουν την Παναγία.
Η ειδωλολατρική (παγανιστική) κριτική κατά του Χριστιανισμού, ειδικά κατά τους πρώτους αιώνες, συχνά επιχειρούσε να υποβαθμίσει τις χριστιανικές παραδόσεις ταυτίζοντάς τες με δικά τους, αρχαιότερα λατρευτικά πρότυπα.
Η παρουσίαση της Παναγίας από ορισμένους παγανιστές ως κάποιας που "δεν μπήκε στον ναό" ή η ταύτισή της με ιέρειες βασίζεται σε μια προσπάθεια ερμηνείας της χριστιανικής πίστης μέσα από το πρίσμα της παγανιστικής μυθολογίας και λατρείας.
Παγανιστές φιλόσοφοι και επικριτές (π.χ. στην Αλεξάνδρεια) προσπάθησαν να αποδείξουν ότι η μορφή της Παναγίας ήταν μια χριστιανική "μεταμφίεση" της Ίσιδα(ο)ς, της Αρτέμιδος ή της Κυβέλης, παρουσιάζοντάς την ως μια "μητέρα θεά".
Στο πλαίσιο αυτό, η είσοδός της στα Άγια των Αγίων (Εισόδια) μπορούσε να παρερμηνευτεί ή να αμφισβητηθεί, καθώς οι παγανιστές θεωρούσαν ότι οι χριστιανοί απλώς αντέγραψαν τον ρόλο των παρθένων ιερειών που υπηρετούσαν στους ναούς των δικών τους θεών.
Ορισμένοι παγανιστικοί κύκλοι, αντιδρώντας στην ραγδαία εξάπλωση του Χριστιανισμού, κατηγορούσαν τους χριστιανούς ότι κατασκεύασαν μια νέα "θεότητα" για να προσελκύσουν πιστούς.
Η φράση "δεν μπήκε στον ναό" μπορεί να ερμηνευθεί ως μια προσπάθεια να αρνηθούν την ιερότητα της Παναγίας, παρουσιάζοντάς την ως μια κοινή γυναίκα που δεν είχε θέση στα Άγια, ενάντια στην εβραϊκή παράδοση που επικαλούνται τα Ευαγγέλια.
Υπήρχε η τάση να συγχέονται οι ιερείς και οι ιέρειες των παγανιστικών ναών με την μορφή της Μαρίας.
Οι παγανιστές έβλεπαν τις χριστιανικές εικόνες και τις τιμές προς το πρόσωπο της Παναγίας ως παρόμοιες με τις πρακτικές, που είχαν οι ίδιοι για τις ιέρειές τους.
Η άρνηση της θεϊκής φύσης του Χριστού από τους παγανιστές (αλλά και από αιρετικούς της εποχής, όπως ο Νεστόριος) οδηγούσε αυτόματα στην υποβάθμιση της Παναγίας.
Εφόσον δεν αναγνώριζαν τον Χριστό ως Θεό, η Μαρία δεν μπορούσε να είναι "Θεοτόκος", αλλά μια γυναίκα που απλώς υπηρετούσε έναν "νέο Θεό".
Η κριτική αυτή δεν είχε ως στόχο την ιστορική ακρίβεια, αλλά την πνευματική και θρησκευτική αμφισβήτηση της Παναγίας, παρουσιάζοντάς την ως προϊόν παγανιστικής μίμησης.
Από χριστιανικής θεολογικής πλευράς, ο νεοπαγανισμός θεωρείται αναβίωση της ειδωλολατρίας και συνδέεται με τον αποκρυφισμό.
Η πολιτισμική αρχαιολατρία είναι η βαθιά εκτίμηση για τα επιτεύγματα του αρχαίου κόσμου (γράμματα, τέχνες, επιστήμες) ως θεμέλιο του σύγχρονου πολιτισμού, χωρίς αυτό να συνεπάγεται θρησκευτική πίστη στο Δωδεκάθεο.
Στην Ελλάδα, αυτή η προσέγγιση ονομάστηκε συχνά "Ελληνοχριστιανικός πολιτισμός", μια προσπάθεια να γεφυρωθεί η κλασική κληρονομιά με την χριστιανική πίστη.
Πολλοί Χριστιανοί μελετούν τον Πλάτωνα ή τον Αριστοτέλη, θεωρώντας ότι οι ακρχαίοι φιλόσοφοι προετοίμασαν το έδαφος για τον Χριστιανισμό.
Για παράδειγμα, η έννοια του "Λόγου" στον Ηράκλειτο και τους Στωϊκούς χρησιμοποιήθηκε από τον Ευαγγελιστή Ιωάννη για να περιγράψει τον Χριστό.
Η Καινή Διαθήκη γράφτηκε στην ελληνιστική κοινή. Η μελέτη των αρχαίων ελληνικών θεωρείται απαραίτητη για την κατανόηση των εκκλησιαστικών κειμένων και της θεολογίας.
Η αρχιτεκτονική των ναών και η βυζαντινή αγιογραφία έχουν τις ρίζες τους στην αρχαία ελληνική τέχνη και την γλυπτική.
Ένας πολιτισμικός αρχαιολάτρης θαυμάζει τον Παρθενώνα ως αρχιτεκτονικό αριστούργημα, όχι ως ενεργό ναό της Αθηνάς.
Πολλές αξίες της αρχαιότητας, όπως η ανδρεία, η σωφροσύνη και η δικαιοσύνη, ενσωματώθηκαν στις χριστιανικές αρετές.
Το καλύτερο παράδειγμα αυτής της "συμβίωσης" είναι ο Μέγας Βασίλειος.
Στην επιστολή του "Προς τους Νέους", παρομοιάζει την μελέτη των αρχαίων κειμένων με την μέλισσα: όπως η μέλισσα κάθεται σε όλα τα λουλούδια αλλά παίρνει μόνο το νέκταρ, έτσι και ο Χριστιανός πρέπει να διαβάζει τους αρχαίους, κρατώντας τα ηθικά διδάγματα και αφήνοντας πίσω τις μυθολογίες περί θεών.
Σήμερα, αυτή η μορφή αρχαιολατρίας θεωρείται από πολλούς ως ο συνεκτικός δεσμός της ελληνικής συνέχειας, αφού παρατηρούμε ότι υπάρχει αγάπη για το αρχαίο κάλλος και την σοφία, που συνυπάρχει αρμονικά με την βυζαντινή και την νεότερη παράδοση.
Η πιο εμβληματική περίπτωση σύνδεσης είναι η έννοια του "Λόγου". Πρόκειται για την τέλεια γέφυρα ανάμεσα στην αρχαία ελληνική διανόηση και την χριστιανική θεολογία.
1. Στην Αρχαία Ελλάδα
Για τους αρχαίους φιλοσόφους, ο "Λόγος" δεν ήταν απλώς η ομιλία, αλλά η παγκόσμια λογική που διέπει το σύμπαν.
Ο Ηράκλειτος, πίστευε ότι υπάρχει ένας αιώνιος "Λόγος" που ρυθμίζει τα πάντα και διατηρεί την τάξη στον κόσμο.
Οι Στωϊκοί θεωρούσαν τον Λόγο ως μια "σπερματική" δύναμη, μια θεία ενέργεια που βρίσκεται μέσα σε κάθε έμβιο ον και δίνει νόημα στη φύση.
2. Στον Χριστιανισμό
Ο Ευαγγελιστής Ιωάννης πήρε αυτή την γνωστή ελληνική λέξη και της έδωσε νέο, προσωπικό περιεχόμενο. Ξεκινά το Ευαγγέλιό του με τη φράση: "Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος".
Εδώ, ο Λόγος δεν είναι πια μια αφηρημένη ιδέα ή ένας νόμος της φύσης, αλλά ένα Πρόσωπο, ο Χριστός.
Ο Χριστιανισμός ουσιαστικά είπε στους αρχαιολάτρες της εποχής: "Αυτή τη συμπαντική λογική που αναζητάτε μέσω της φιλοσοφίας, εμείς την γνωρίσαμε ως άνθρωπο".
Ο Αριστοτέλης μιλούσε για την "μεσότητα" (το μέτρο). Η Εκκλησία υιοθέτησε την αποφυγή των άκρων, ονομάζοντάς την "βασιλική οδό" και θεωρώντας την απαραίτητη για την πνευματική ισορροπία.
Η διδασκαλία του Πλάτωνα για την αθάνατη φύση της ψυχής βοήθησε τους πρώτους Χριστιανούς να εξηγήσουν την δική τους πίστη για την ζωή μετά θάνατον στον ελληνορωμαϊκό κόσμο.
Όταν ο Απόστολος Παύλος μίλησε στην Αθήνα, χρησιμοποίησε τον βωμό στον "Άγνωστο Θεό" για να τους πει ότι αυτόν που ήδη τιμούσαν χωρίς να τον ξέρουν, ήρθε να τους τον αποκαλύψει.
Αυτή η διαδικασία ονομάζεται "εκχριστιανισμός του Ελληνισμού" και ταυτόχρονα "Ελληνισμός του Χριστιανισμού".
Αν δεν υπήρχε η αρχαιολατρία των Βυζαντινών λογίων, πολλά από αυτά τα αρχαία κείμενα δεν θα είχαν διασωθεί μέχρι σήμερα.
Είναι εντυπωσιακό, αλλά σε αρκετούς νάρθηκες (στον προθάλαμο) βυζαντινών και μεταβυζαντινών ναών, κυρίως σε μοναστήρια, θα βρεις τοιχογραφίες αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων.
Αυτή η παράδοση ονομάζεται "Οι Έλληνες Φιλόσοφοι στην Ορθόδοξη Αγιογραφία".
Ποιοι απεικονίζονται;
Συνηθέστερα θα δεις τον Πλάτωνα, τον Αριστοτέλη, τον Σωκράτη, τον Σόλωνα, τον Θουκυδίδη, ακόμη και τον Ερμή τον Τρισμέγιστο.
Πώς απεικονίζονται;
Χωρίς φωτοστέφανο: Δεν θεωρούνται άγιοι της Εκκλησίας, γι' αυτό δεν έχουν την αίγλη των αγίων.
Με ενδυμασία σοφού: Φορούν αρχαιοπρεπείς χιτώνες και κρατούν ειλητάρια (περγαμηνές).
Στις περγαμηνές που κρατούν δεν αναγράφονται φιλοσοφικά θεωρήματα, αλλά φράσεις που η Εκκλησία ερμήνευσε ως "προαισθήσεις" για τον ερχομό του Χριστού ή την Τριαδικότητα του Θεού.
Γιατί βρίσκονται μέσα σε μια εκκλησία;
Η παρουσία τους έχει συμβολικό χαρακτήρα.
Είναι οι "Προ Χριστού Χριστιανοί": Η Εκκλησία τους τίμησε ως τους ανθρώπους που έφτασαν στο υψηλότερο σημείο της ανθρώπινης λογικής, αναζητώντας την Αλήθεια πριν την αποκάλυψη του Χριστού.
Τοποθετούνται στον νάρθηκα για να δείξουν ότι η θύραθεν (η εξωτερική, αρχαία) σοφία είναι το "σκαλοπάτι" που σε προετοιμάζει να εισέλθεις στο κυρίως μέρος του ναού, όπου βρίσκεται η Θεία Σοφία.
Πού μπορείς να το δεις κανείς;
Χαρακτηριστικά παραδείγματα υπάρχουν στην Μονή Φιλανθρωπηνών στα Ιωάννινα (στο νησάκι της λίμνης), στο Άγιον Όρος (Μονή Μεγίστης Λαύρας), καθώς και σε ναούς στην Καστοριά και τα Μετέωρα.
Είναι μια οπτική απόδειξη ότι η πολιτισμική αρχαιολατρία δεν είναι απλώς συμβατή με τον Χριστιανισμό, αλλά αποτελεί οργανικό κομμάτι της ιστορικής του διαδρομής.
Αυτές οι τοιχογραφίες είναι πραγματικά "κρυμμένα διαμάντια" της ελληνικής παράδοσης. Οι πιο διάσημες τοποθεσίες όπου μπορείς να τις θαυμάσεις είναι:
Α. Μονή Φιλανθρωπηνών (Νησί Ιωαννίνων): Ίσως το πιο εντυπωσιακό παράδειγμα. Στον νάρθηκα του ναού (κτισμένος τον 13ο αιώνα) απεικονίζονται επτά σοφοί της αρχαιότητας: ο Πλάτων, ο Απολλώνιος, ο Σόλων, ο Αριστοτέλης, ο Πλούταρχος, ο Θουκυδίδης και ο Χίλων.
Β. Μονή Μεγίστης Λαύρας (Άγιον Όρος): Στην Τράπεζα της μονής υπάρχει η απεικόνιση της "Ρίζας του Ιεσσαί", όπου στην βάση της εμφανίζονται αρχαίοι φιλόσοφοι ως προάγγελοι της χριστιανικής πίστης.
Γ. Μετέωρα (Μονή Μεγάλου Μετεώρου): Θα βρεις παρόμοιες τοιχογραφίες που δείχνουν πώς η μοναστική κοινότητα σεβόταν την αρχαία γνώση.
Δ. Ναός Παναγίας Κουμπελίδικης (Καστοριά): Μια από τις παλαιότερες και πιο ατμοσφαιρικές εκκλησίες της πόλης, όπου η αρχαιότητα "συνομιλεί" με την βυζαντινή τέχνη.
Αν βρεθείς ποτέ σε αυτά τα μέρη, αξίζει να αναζητήσεις αυτές τις μορφές στους τοίχους· είναι η ζωντανή απόδειξη ότι η αγάπη για την αρχαία Ελλάδα και η χριστιανική πίστη περπάτησαν χέρι-χέρι για αιώνες.
Ας δούμε μερικές από τις πιο εντυπωσιακές λεπτομέρειες αυτών των τοιχογραφιών, που θα σε βοηθήσουν να καταλάβεις πώς η αρχαιότητα "φιλοξενείται" μέσα στον χριστιανικό ναό.
Οι "Προφήτες" της Θύραθεν Παιδείας
Στη Μονή Φιλανθρωπηνών στα Ιωάννινα, οι επτά αρχαίοι σοφοί (Πλάτων, Αριστοτέλης, Σόλων, Θουκυδίδης, Πλούταρχος, Απολλώνιος και Χίλων) εικονογραφούνται στον νότιο εξωνάρθηκα.
Οι περγαμηνές που κρατούν περιέχουν φράσεις που η Εκκλησία ερμήνευσε ως "προαισθήσεις" για την χριστιανική διδασκαλία:
Ο Πλάτων συχνά κρατά περγαμηνή που αναφέρεται στην "Virgin mother-bride" και τον "sole child of God", προμηνύοντας την γέννηση του Χριστού από την Παναγία.
Ο Αριστοτέλης σε κάποιες απεικονίσεις, το ρητό του αναφέρεται στον "essential Word" (τον Λόγο) που γεννιέται από την φύση του Θεού.
Ο Θουκυδίδης εμφανίζεται να διακηρύττει ότι ο Κύριος είναι ο μοναδικός δημιουργός των πάντων.
Γιατί αυτή η επιλογή;
Η παρουσία τους δεν είναι τυχαία. Θεωρούνται "προ Χριστού Χριστιανοί".
Η Εκκλησία πίστευε ότι ο Θεός φώτισε το πνεύμα τους (ο "Σπερματικός Λόγος") ώστε να προσεγγίσουν την αλήθεια μόνο με την δύναμη της λογικής τους.
Αυτή η προσέγγιση επιτρέπει στον Έλληνα Χριστιανό να κρατάει την εθνική και πολιτισμική σου περηφάνια για την αρχαιότητα, ενώ ταυτόχρονα παραμένεις πιστός στη χριστιανική σου ταυτότητα. Είναι μια σύνθεση που αναγνωρίζει ότι η αλήθεια μπορεί να εκφραστεί με πολλούς τρόπους μέσα στην ιστορία.
Ελπίζω να βοήθησα ώστε ο αναγνώστης του άρθρου να δει αυτή την "γέφυρα" ανάμεσα στον αρχαίο κόσμο και την χριστιανική παράδοση.